जर्मनीपासून भारतापर्यंत: इतिहास, ओळख आणि ‘क्रिटिकल थिअरी’ने निर्माण केलेल्या फॉल्ट लाईन्स

 

प्रस्तावना: इतिहास ही केवळ भूतकाळाची गोष्ट नसते

औद्योगिक क्रांतीच्या काळात युरोपमध्ये केवळ कारखाने, यंत्रे आणि अर्थव्यवस्था बदलत नव्हत्या, तर देशांची ओळख (Identity) घडवली जात होती. त्या काळात युरोपमधील प्रत्येक बलाढ्य राष्ट्र आपल्या इतिहासाचा वापर करून स्वतःला श्रेष्ठ सिद्ध करण्याच्या स्पर्धेत होते.

फ्रान्स सांगत होता की जगातील रेनेसाँची सुरुवात आमच्याकडून झाली. ब्रिटन आपल्या विशाल साम्राज्याचा अभिमान बाळगत “आमच्या साम्राज्यात सूर्य कधीच मावळत नाही” असे म्हणत होता. इटली रोमन साम्राज्याच्या वारशावर आपली संस्कृती श्रेष्ठ असल्याचा दावा करत होता.

पण याच युरोपमध्ये एक देश असा होता, ज्याला सातत्याने कमी लेखले जात होते—जर्मनी.

---

जर्मनी आणि ओळखीचा प्रश्न

जर्मनी त्या काळात लहान-लहान राज्यांमध्ये विभागलेला होता. ना एकसंघ साम्राज्य, ना प्राचीन जागतिक प्रतिष्ठा. त्यामुळे ब्रिटन, फ्रान्स आणि इटली जर्मनीकडे “बार्बेरियन”, “जंगली”, “इतिहास नसलेले लोक” अशा नजरेने पाहत होते.

यामुळे जर्मनीतील विद्वान वर्गात एक तीव्र अस्वस्थता निर्माण झाली. त्यांना जाणवले की जर आपल्याला युरोपमध्ये मान मिळवायचा असेल, तर आपल्यालाही एक महान इतिहास दाखवावा लागेल.

याच शोधातून १८व्या शतकात (सुमारे १७००–१७३०) जर्मन विद्वानांनी जागतिक इतिहासाचा अभ्यास सुरू केला—आणि तो अभ्यास त्यांना भारताकडे घेऊन गेला.

---

इंडोलॉजीचा जन्म आणि भारताकडे वळलेली नजर

भारतात येऊन जर्मन विद्वानांना जे आढळले, ते त्यांना चकित करणारे होते.
संस्कृत भाषा, तिची व्याकरणात्मक रचना, आणि वेदांचे तात्त्विक गहिरपण—हे सर्व त्या काळातील युरोपसाठी अनपेक्षित होते.

यातून जर्मनीत एक नवीन अभ्यासशाखा जन्माला आली—इंडोलॉजी (Indology), म्हणजेच भारताच्या इतिहास, भाषा आणि संस्कृतीचा अभ्यास.

मॅक्स म्युलर, जोसेफ गोबिन्यू यांसारख्या विद्वानांनी वेद आणि संस्कृत ग्रंथांचा अभ्यास केला. पण हा अभ्यास निरपेक्ष नव्हता. तो जर्मनीची ओळख घडवण्यासाठी वापरला गेला.

---

‘आर्य’ संकल्पना आणि भारतीय इतिहासाचे पुनर्लेखन

या विद्वानांनी संस्कृतमधील काही शब्द निवडले—विशेषतः “आर्य”—आणि त्याला नवीन अर्थ दिला.

हळूहळू असा दावा मांडला गेला की:

• संस्कृत ही मूळतः युरोपियन भाषा आहे

• वेद भारतात नव्हे, तर युरोपियन लोकांनी रचले

• आर्य लोक युरोपातून भारतात आले

• अगदी येशू ख्रिस्तालाही काहींनी “आर्यन” ठरवले

हे सर्व कोणत्याही ठोस पुराव्यांशिवाय केले गेले. केवळ सिद्धांत आणि कथानक (narrative) उभे करून.

प्रत्यक्षात वेदांमध्ये सरस्वती सभ्यतेचा उल्लेख आहे, ऋषींच्या वंशपरंपरा दिलेल्या आहेत आणि आजही भारतात त्या वंशांचे अस्तित्व दिसून येते. तरीही औपनिवेशिक काळात भारतीय ज्ञानपरंपरेला दुय्यम ठरवले गेले.

---

ब्रिटिश राजवट आणि आर्य-द्रविड विभाजन

जर्मनी जिथे वैचारिक ओळख तयार करत होता, तिथे ब्रिटन भारतात फूट पाडण्याचे राजकारण खेळत होता.

ब्रिटिशांनी रॉबर्ट कॅल्डवेल नावाच्या ख्रिश्चन मिशनरीला दक्षिण भारतात पाठवले. त्याने भाषिक अभ्यासाच्या नावाखाली एक नवे कथानक तयार केले—

• दक्षिण भारतातील लोक “द्रविड” आहेत

• उत्तर भारतातील लोक “आर्य” आहेत

• दोघांची संस्कृती, भाषा आणि विचार पूर्णतः वेगळे आहेत

• संस्कृत ही आर्यांची भाषा आहे आणि ती दक्षिणेवर लादली गेली

१८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धानंतर ब्रिटिशांचा एकच उद्देश होता—भारत पुन्हा कधीच एकत्र येऊ नये. उत्तर-दक्षिण विभाजन ही त्याच रणनीतीचा भाग होता.

---

भाषा, संस्कृती आणि द्वेषाची पेरणी

या विभाजनाची सुरुवात आर्यांविरुद्ध द्वेषाने झाली, नंतर तो उत्तर भारतावर गेला, मग संस्कृतवर आणि शेवटी हिंदीवर.

भारताच्या इतर राज्यांमध्ये—महाराष्ट्र, गुजरात, ओडिशा, आसाम—स्वतःच्या भाषेचा अभिमान आहे, पण हिंदीविरोध नाही. मात्र काही दक्षिणेकडील राज्यांत हिंदीविरोध हा राजकीय मुद्दा बनला.

हा द्वेष नैसर्गिक नव्हता; तो दशकानुदशके घडवून आणलेला होता.

---

धर्मांतरण आणि ओळखीचा गोंधळ

या सगळ्यासोबतच एक सूक्ष्म विचार पेरला गेला—द्रविड लोकांची मूळ ओळख ख्रिश्चन धर्माशी जवळची आहे.

आज दक्षिण भारतात अनेक लोक पारंपरिक हिंदू नावे ठेवूनही ख्रिश्चन धर्म पाळतात. आदिवासी भागांतील धर्मांतरणाचे प्रमाण हे याच दीर्घकालीन वैचारिक प्रक्रियेचे फलित आहे.

---

कार्ल मार्क्स आणि क्रांतीचे सूत्र

याच काळात कार्ल मार्क्सने समाज पाहण्याचे एक सूत्र दिले:

1. एक शोषक वर्ग

2. एक शोषित वर्ग

3. आणि संघर्षातून येणारी क्रांती

मार्क्सने आर्थिक शोषणावर भर दिला. लेनिनने रशियात ते अमलात आणले आणि १९१७ ची क्रांती झाली.

---

फ्रँकफर्ट स्कूल आणि क्रिटिकल थिअरी

१९२० च्या दशकात जर्मनीतील फ्रँकफर्ट शहरात काही मार्क्सवादी विद्वान एकत्र आले. त्यांनी Institute of Social Research स्थापन केली—जी पुढे फ्रँकफर्ट स्कूल म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

त्यांचा निष्कर्ष असा होता:

“सर्व देशांमध्ये आर्थिक परिस्थिती क्रांतीसाठी अनुकूल नसते. त्यामुळे संस्कृती आणि समाज हाच संघर्षाचा आधार बनवायला हवा.”

१९३३ मध्ये हिटलर सत्तेत आल्यावर हे विद्वान अमेरिकेत गेले आणि कोलंबिया युनिव्हर्सिटीमध्ये Critical Theory या नावाने आपले विचार पुढे नेले.

---

अर्थव्यवस्थेऐवजी संस्कृतीवर हल्ला

क्रिटिकल थिअरीने मार्क्सचे सूत्र ठेवले, पण घटक बदलले:

• शोषक: बहुसंख्य समाज, परंपरा, धर्म

• शोषित: अल्पसंख्याक, जात, भाषा, ओळख

• परिणाम: आंदोलन, अस्थिरता, विभाजन

अमेरिकेत याचे रूप झाले Critical Race Theory.

---

भारतातील क्रिटिकल थिअरीचे प्रतिबिंब

स्वातंत्र्यानंतर भारतातही हाच फ्रेमवर्क वापरला गेला:

• आर्य विरुद्ध द्रविड

• ब्राह्मण विरुद्ध दलित-ओबीसी

• हिंदू बहुसंख्य विरुद्ध अल्पसंख्याक

• काश्मीर विरुद्ध भारत

• खलिस्तान विरुद्ध भारतीय राज्य

• आदिवासी विरुद्ध हिंदू समाज

सर्वत्र एकच भाषा:

“आम्ही शोषित आहोत – ते शोषक आहेत.”

---

आजचे परिणाम आणि वास्तव

हिंदीविरोध, जातीय जनगणना, खलिस्तानी विचार, कट्टर इस्लामी भाषा, धर्मांतरणाचे आंदोलन—हे सर्व क्रिटिकल थिअरीच्या चौकटीत समजता येते.

उद्दिष्ट नेहमी क्रांती नसते; अनेकदा उद्दिष्ट असते सततचा संघर्ष, कायमचा असंतोष आणि समाजाचे तुकडे.

---

निष्कर्ष: ओळख समजून घेणे हीच खरी जागरूकता

हा लेख कोणत्याही समाजाविरुद्ध नाही, तर विचारसरणी समजून घेण्यासाठी आहे.

भारतामधील फॉल्ट लाईन्स योगायोगाने निर्माण झालेल्या नाहीत. त्या इतिहास, औपनिवेशिक धोरणे आणि वैचारिक प्रयोगांचे परिणाम आहेत.

एकता म्हणजे समानता नव्हे, पण जाणीवपूर्वक समज आवश्यक आहे.

ओळखी घडवल्या जातात—आणि त्या कशा घडवल्या जातात, हे समजणे हीच खरी संरक्षणरेषा आहे.